Emperyalizm, Anti-Emperyalizm ve Osmanlı İmparatorluğu

Bu yazı geç dönem Osmanlı İmparatorluğu’nun emperyalizm ve sömürgecilik karşısındaki konumunu ve bu konuda tarih yazımında ortaya çıkan belli başlı eğilimleri tartışmayı amaçlamaktadır. İlk olarak Osmanlı’nın yirminci yüzyıl başlarında ortaya çıkan klasik emperyalizm teorileri tarafından nasıl değerlendirildiği ve bu kavramsal çerçevenin Osmanlı tarih yazımındaki izdüşümleri incelenmektedir. İkinci olarak Osmanlı bağlamında emperyalizm meselesinin bağımlılık kuramları ve Dünya Sistemi Teorisi ekseninde nasıl ele alındığına değinilmekte, bu çerçevede imparatorluğun kapitalist dünya ekonomisine entegrasyonu tartışılmaktadır. Üçüncü olarak Osmanlı yönetici elitinin Avrupa sömürgeciliği ve Şarkiyatçılık karşısında geliştirdiği Osmanlı medeniyeti anlayışına, bunun Osmanlı reform sürecine yansıyan sömürgeci imalarına işaret edilmektedir. Yazının sonuç bölümünde bu sömürgeci bakış açısının Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupalı güçlerle diplomatik ve siyasal ilişkileri açısından doğurduğu neticelerden bahsedilmektedir.

This essay aims to discuss the position of the late Ottoman Empire vis-à-vis imperialism and colonialism while addressing the major trends in historiography in this regard. Firstly, it examines how the Ottoman Empire was treated by the classical imperialism theories that emerged in the first decades of the twentieth century and how this conceptual framework found expression in Ottoman historiography. Secondly, it discusses how the dependency theories and the World System Theory dealt with imperialism in the Ottoman context by reference to the integration of the empire into the capitalist world economy. Thirdly, it points out to the understanding of Ottoman civilization developed by the Ottoman ruling elite against European colonialism and Orientalism as well as the colonialist implications of this attitude in the Ottoman reform process. The essay concludes by referring to the results of this colonialist perspective in terms of the Ottoman Empire’s diplomatic and political relations with the European powers.